Wushu Việt Nam tại Asiad 20: Bốn huy chương, một suất chung kết và trật tự chưa đổi

Trên màn hình đặt ở góc phòng làm việc tại Nha Trang, Dinh Van Tam giữ nguyên tư thế thủ sau khi tiếng còi kết thúc trận bán kết hạng 56kg vang lên. Cậu không gào. Cậu không giơ tay lên trời. Cậu đứng yên chừng ba giây, lồng ngực phập phồng, rồi quay sang chào Fereddy Sinaga người Indonesia trước khi bước về góc đài. Tôi ghi lại khoảnh khắc ấy vào cuốn sổ kẻ ô li, bên cạnh dòng chữ "vào chung kết, chắc chắn ít nhất bạc". Ở bốn chiếu đấu khác trong cùng buổi chiều, ba đồng đội của cậu lần lượt rời sàn với cái đầu cúi xuống. Người ta nhớ bàn thắng, tôi nhớ tiếng thở dài sau khung thành.

Đó là chân dung một ngày thi đấu của wushu Việt Nam tại Asiad 20: một niềm vui trọn vẹn và ba nỗi buồn lặng lẽ, cộng lại thành bốn tấm huy chương đồng và một suất vào chung kết. Con số nghe đẹp. Nhưng nếu chỉ dừng ở con số, người ta sẽ bỏ lỡ phần thú vị nhất của câu chuyện — phần nằm ở cấu trúc bảng đấu, ở luật trao huy chương, và ở bức tường mang tên Trung Quốc.

Hai nhánh wushu, hai thước đo không thể trộn

Cần nói rõ ngay một điều mà nhiều bản tin đã gộp lại làm một: wushu tại các kỳ đại hội thể thao châu lục tồn tại dưới hai nhánh hoàn toàn khác nhau, và hai nhánh ấy không thể đánh giá bằng cùng một thước đo.

Nhánh thứ nhất là sanshou, hay còn gọi là sanda — nội dung đối kháng toàn diện, cho phép đấm, đá, và đặc biệt là vật ngã, quật ngã từ tư thế đứng. Sanda không có địa chiến, không có khóa siết dưới sàn; điểm số được tính theo đòn hợp lệ, theo lần đối thủ ngã, và theo lỗi vi phạm. Đây là một môn đối kháng có luật lệ khác hẳn kickboxing chuyên nghiệp kiểu K-1 hay Glory, nơi vật ngã không được tính điểm. Vì vậy, kết quả sanda không thể dùng để suy ra năng lực kickboxing, và ngược lại. Một võ sĩ sanda giỏi chưa chắc đã là một võ sĩ kickboxing giỏi, bởi hai môn đòi hỏi kỹ năng và nhịp điệu thi đấu rất khác nhau.

Nhánh thứ hai là taolu — nội dung biểu diễn, thi thố bài quyền, quyền cước và binh khí. Taolu không có đối thủ, không có thắng thua trực tiếp; điểm số do hội đồng giám khảo chấm trên hai trục: độ khó động tác và chất lượng thực hiện. Một tấm huy chương taolu vì thế là kết quả của biên độ điểm, không phải của một trận đấu. Không ai "thắng" ai ở taolu cả. Chỉ có người ghi điểm cao hơn.

Sự phân biệt này quan trọng bởi ngày thi đấu mà chúng ta đang nói tới có cả hai nhánh. Ba trong bốn tấm huy chương đồng đến từ sanda. Tấm còn lại — ở nội dung kiếm và thương — thuộc về taolu, do Duong Thuy Vi giành được. Trong bản tin, người ta xếp chúng cạnh nhau như những con số ngang hàng. Về mặt phân tích, chúng nằm ở hai thế giới khác nhau.

Về nhánh sanda, bốn võ sĩ Việt Nam đã vào tới bán kết ở các hạng cân khác nhau. Dinh Van Tam, hạng 56kg nam, là người duy nhất vượt qua vòng bán kết để bước vào trận chung kết dự kiến diễn ra ngày 24 tháng 9. Ba người còn lại — Nguyen Thi Thu Thuy ở hạng 60kg nữ, Hua Van Doan ở hạng 60kg nam, và Nguyen Khac Kien ở hạng 65kg nam — đều dừng bước ở bán kết và nhận huy chương đồng.

Điều đáng chú ý nằm ở danh tính của những người đánh bại họ. Thu Thuy thua Zhang Xiaoyu. Van Doan thua Tang Sishuo. Cả hai đều là võ sĩ Trung Quốc. Khac Kien thua Shoja Panahigelehkolaei, một đại diện của Iran. Ba trận thua ấy không rải rác; chúng chỉ về cùng một hướng.

Trật tự của sanda châu lục

Ba thất bại ấy, khi đặt cạnh nhau, vẽ nên một trật tự rất rõ ràng của sanda châu lục.

Trung Quốc là bức tường đầu tiên. Đây không phải chuyện mới. Ở bất kỳ kỳ đại hội nào có wushu, các đoàn đều biết rằng muốn lên bục cao nhất, trước sau gì cũng phải đi qua võ sĩ Trung Quốc — hoặc tránh được họ nhờ may mắn bốc thăm. Wushu là môn bắt nguồn từ Trung Quốc, nhưng sức mạnh của họ không nằm ở lợi thế lịch sử; nó nằm ở chiều sâu lực lượng. Trung Quốc có thể cử những võ sĩ đẳng cấp khác nhau ở gần như mọi hạng cân, ở cả nam lẫn nữ, và điều đó biến bảng đấu thành một hệ thống mà các đoàn khác phải chấp nhận rằng cơ hội vàng của họ thường bị giới hạn ở hai hạng cân nhất định, hoặc phụ thuộc vào việc nhánh đấu có mở ra hay không.

Việc cả Thu Thuy lẫn Van Doan đều thua võ sĩ Trung Quốc ở bán kết không phải là một sự trùng hợp đáng ngạc nhiên. Đó là biểu hiện của một cấu trúc. Bảng đấu được xếp sao cho võ sĩ Trung Quốc thường chiếm vị trí hạt giống, và đối thủ nước ngoài — dù mạnh — thường gặp họ ở vòng đấu quyết định màu huy chương. Với Việt Nam, việc hai võ sĩ cùng lọt vào nhánh có Trung Quốc nói lên rằng nền wushu của chúng ta đã đủ mạnh để tiến xa ở vòng ngoài, nhưng chưa đủ để xuyên qua tầng cao nhất.

Iran là bức tường thứ hai, và nó mang sắc thái khác. Nếu Trung Quốc mạnh toàn diện, thì Iran mạnh theo một kiểu rất riêng: nền tảng vật của họ. Iran có truyền thống đấu vật lâu đời, và khi bước vào sanda — nơi vật ngã là đòn được tính điểm nặng — họ biến lợi thế ấy thành vũ khí. Để hiểu vì sao Iran lại khó chịu với các võ sĩ Việt Nam ở hạng 65kg, cần nhớ rằng sanda tính điểm vật ngã rất nặng. Một cú quật ngã sạch có thể đổi chiều cả một hiệp đấu. Ở các hạng cân nhẹ, nơi tốc độ và sự khéo léo thường được ưu tiên, sức mạnh vật lại ít có đất diễn hơn. Ở các hạng trung như 65kg, thể lực và kỹ thuật quật ngã trở thành yếu tố quyết định. Đó có thể là lý do vì sao các hạng 56kg và 60kg của Việt Nam có kết quả tốt hơn hạng 65kg — nhưng đây chỉ là suy luận có định hướng, không phải kết luận chắc chắn, bởi bản tin không cung cấp dữ liệu về cách các trận đấu diễn ra.

Điều đáng tiếc là bản tin gốc chỉ cho chúng ta biết kết quả, không cho chúng ta biết cách thua. Không có dữ liệu về số đòn trúng đích, số lần bị quật ngã, cũng không có mô tả về diễn biến từng hiệp. Với một người viết theo thói quen ghi chép tỉ mỉ như tôi, đó là khoảng trống lớn. Tôi chỉ có thể khẳng định rằng ba thất bại ấy phù hợp với trật tự đã biết của sanda châu lục, chứ không thể kết luận võ sĩ Việt Nam yếu hơn ở khía cạnh kỹ thuật cụ thể nào.

Bức tranh tổng thể về thành tích của Việt Nam có một đặc điểm quen thuộc: nhiều võ sĩ vào bán kết, nhưng ít người vào chung kết. Bốn suất bán kết đổi lấy một suất chung kết và ba huy chương đồng. Với một chương trình wushu tầm khu vực vươn ra châu lục, đây là hồ sơ của một nền thể thao đang ở ngưỡng giỏi nhưng chưa chạm tới nhóm dẫn đầu. Nó giống như một đội bóng thường xuyên vào tứ kết nhưng hiếm khi vào bán kết: đủ để tự hào, chưa đủ để thay đổi thứ bậc.

Riêng Dinh Van Tam là ngoại lệ. Ở hạng 56kg, cậu là người duy nhất vượt qua vòng bán kết, và chiến thắng trước Fereddy Sinaga của Indonesia cho thấy ở nhóm Đông Nam Á, võ sĩ Việt Nam đang ở phong độ tốt hơn. Nhưng cần nhớ rằng chiến thắng trước một đối thủ Đông Nam Á không đồng nghĩa với việc vượt qua được tầng Trung Quốc hay Iran. Trận chung kết ngày 24 tháng 9 sẽ là phép thử thật sự, và cho tới khi biết đối thủ của cậu là ai, mọi dự đoán về màu huy chương chỉ là phỏng đoán.

Trong lịch sử theo dõi các trận đấu của tôi, có một quy luật nhỏ mà tôi luôn nhắc mình: một võ sĩ vào chung kết bằng cách vượt qua đối thủ cùng khu vực thường chưa chứng minh được khả năng vượt qua đối thủ ở tầng trên. Điều đó không làm chiến thắng của Dinh Van Tam kém giá trị. Nó chỉ đặt chiến thắng ấy vào đúng vị trí của nó trên bản đồ.

Taolu và câu chuyện của một võ sĩ kỳ cựu

Về phía taolu, tấm huy chương đồng của Duong Thuy Vi ở nội dung kiếm và thương mang một ý nghĩa khác. Chị được bản tin mô tả là một võ sĩ kỳ cựu, và cách gọi ấy rất đáng để dừng lại.

Trong taolu, tuổi tác không làm giảm khả năng chịu đòn như ở các môn đối kháng, nhưng nó ảnh hưởng trực tiếp tới độ khó. Các động tác nhảy, tiếp đất, xoay người trên không đều đòi hỏi đầu gối, cổ chân và thăng bằng ở một ngưỡng mà cơ thể lớn tuổi khó duy trì. Một võ sĩ taolu kỳ cựu thường chuyển hướng: ít dựa vào độ khó tối đa, nhiều dựa vào chất lượng thực hiện, vào sự sạch sẽ của động tác và sự ổn định. Tấm huy chương của Duong Thuy Vi, vì thế, có khả năng là kết quả của sự chín muồi hơn là của một đỉnh cao thể lực. Đó là kiểu huy chương bền bỉ, đến từ việc chị vẫn đứng được trên sàn đấu châu lục khi nhiều đồng nghiệp cùng lứa đã dừng lại.

Và cần nhắc lại một điều mà người xem dễ bỏ qua: taolu là nội dung do giám khảo chấm điểm. Kết quả của nó phụ thuộc vào biên độ giữa độ khó và chất lượng thực hiện, do các ban giám khảo riêng biệt đánh giá. Không có chuyện "thắng đối thủ" ở đây. Có chuyện "ghi điểm cao hơn". Bản tin không cung cấp biên độ điểm ấy, nên ta biết chị đứng trên bục, nhưng không biết chị đứng cách đỉnh bao xa.

Trong bối cảnh taolu bị Trung Quốc chi phối gần như tuyệt đối ở mọi kỳ đại hội, bất kỳ tấm huy chương nào của một đoàn khác đều đáng được ghi nhận riêng. Nó không đến từ việc đánh bại ai, mà đến từ việc chen được vào một không gian mà các suất dẫn đầu thường thuộc về nước chủ nhà của môn võ này. Đó là lý do tôi cho rằng tấm huy chương của Duong Thuy Vi mang một loại giá trị khác với ba tấm huy chương sanda — giá trị của sự bền bỉ qua nhiều chu kỳ, chứ không phải của một ngày thi đấu thăng hoa.

Góc nhìn phản trực giác: "cơn mưa" và cơ chế của luật

Đây là chỗ tôi muốn nói thẳng một điều, dù nó có thể làm dịu đi không khí ăn mừng.

Cách đặt vấn đề "wushu mang về một cơn mưa huy chương" nghe rất hào hứng, nhưng nó che khuất một chi tiết cơ học của luật thi đấu. Trong các nội dung đối kháng có bảng đấu loại trực tiếp, cả hai võ sĩ thua ở bán kết đều nhận huy chương đồng. Đây là quy ước phân phối huy chương của các kỳ đại hội, không phải một sáng tạo riêng của môn wushu. Hệ quả của nó rất đơn giản: chỉ cần lọt vào bán kết, võ sĩ đã chắc chắn có huy chương. Với Việt Nam, ba tấm huy chương đồng trong ngày đến từ đúng cơ chế ấy. Chúng là thành tích thật, nhưng chúng đến từ việc vào tới bán kết, không phải từ việc thắng một trận tranh huy chương.

Nói cách khác, "cơn mưa" có một phần là hiệu ứng của luật. Điều đó không làm giảm giá trị nỗ lực của các võ sĩ — vào được bán kết châu lục đã là một thành tựu thật — nhưng nó buộc ta phải đọc con số một cách tỉnh táo. Bốn tấm huy chương, trong đó ba tấm là đồng theo cơ chế và một tấm là đồng taolu, cộng thêm một suất chung kết chắc chắn ít nhất bạc. Đó là một ngày thi đấu tốt. Nó không phải là bằng chứng cho một nền wushu đang ở nhóm dẫn đầu châu lục.

Dấu hiệu đáng chú ý nhất trong ngày, theo tôi, không phải số huy chương, mà là việc không có võ sĩ Việt Nam nào trong bản tin được mô tả là đã đánh bại một đối thủ Trung Quốc hay Iran. Chiến thắng duy nhất được nhắc tới tên đối thủ cụ thể là trận của Dinh Van Tam trước Fereddy Sinaga người Indonesia. Ba trận còn lại đều là thất bại trước Trung Quốc và Iran. Đó mới là tín hiệu thật về vị trí của chúng ta trên bản đồ sanda châu lục.

Tôi không viết điều này để làm nhụt chí. Tôi viết vì tôi tin rằng sự thật về vị trí của mình là điểm khởi đầu duy nhất đáng tin. Một nền thể thao muốn đi lên cần biết chính xác mình đang đứng ở đâu, chứ không phải cần một hào quang được thổi phồng. Trung Quốc mạnh, Iran mạnh, và việc Việt Nam liên tục lọt vào bán kết là dấu hiệu cho thấy chúng ta đang ở tầng ngay dưới họ. Tầng ấy không phải là tầng thấp. Nó chỉ không phải là tầng cao nhất.

Có một điều nữa cần nói về chất lượng thông tin. Bản tin gốc không cung cấp tuổi của các võ sĩ sanda, không cung cấp quá trình tập huấn, không cung cấp chấn thương, không cung cấp thành tích đối đầu trước đó. Chúng ta không biết Dinh Van Tam đã từng gặp đối thủ nào, không biết bốn võ sĩ này có phải là lực lượng thường trực của đội tuyển quốc gia hay không. Chúng ta biết họ thắng ai, thua ai, nhưng không biết họ là ai trên hành trình dài. Với người viết theo nguyên tắc kiểm chứng, đó là một lời nhắc nhở: hãy cẩn thận khi gọi một ngày thi đấu là "cơn mưa", bởi cơn mưa có thể tan nhanh, còn cấu trúc thì tồn tại lâu.

Tín hiệu cần theo dõi

Trận chung kết hạng 56kg nam vào ngày 24 tháng 9 là điểm theo dõi quan trọng nhất. Nếu Dinh Van Tam giành vàng, câu chuyện về wushu Việt Nam sẽ có một tầng nghĩa mới — lần đầu vượt qua giới hạn màu huy chương. Nếu cậu thua, bức tranh sẽ trở lại đúng vị trí của nó: một nền wushu vững ở tầng khu vực, đang gõ cửa tầng châu lục.

Đằng sau kết quả ấy là một câu hỏi lớn hơn về cách chúng ta đầu tư. Wushu không phải môn thể thao chuyên nghiệp kiểu thương mại. Võ sĩ sống bằng lương nhà nước, bằng hỗ trợ của liên đoàn, bằng thưởng huy chương. Nghĩa là thành tích ở đại hội có thể ảnh hưởng trực tiếp tới nguồn lực của cả một chu kỳ. Một tấm huy chương đồng hôm nay có thể là lý do để một suất tập huấn được duyệt vào năm sau, hoặc để một võ sĩ trẻ được giữ lại trong đội tuyển. Và ngược lại, một võ sĩ không có huy chương có thể lặng lẽ rời khỏi hệ thống mà không ai để ý.

St. Petersburg dạy tôi rằng cú vấp là cách nhanh nhất để học đi. Tôi vẫn giữ thói quen ghi lại những chi tiết nhỏ nhất, kể cả những chi tiết không ai để ý. Mùa giải nào cũng có nhịp đập riêng, chỉ cần chịu khó lắng nghe. Và đôi khi, nhịp đập ấy không nằm ở tấm huy chương, mà nằm ở khoảnh khắc một võ sĩ đứng yên ba giây trên sàn đấu, chưa biết trận kế tiếp sẽ đưa mình tới đâu.

Ngôi sao thầm lặng của Nha Trang không bao giờ tắt.