Không có góc máy nào đủ rõ: Giải phẫu của một quyết định được đưa ra khi dữ liệu bằng không

Không có góc máy nào đủ rõ: Giải phẫu của một quyết định được đưa ra khi dữ liệu bằng không

Phút 63. Trọng tài chính giơ tay ra hiệu cho tổ VAR phía sau khán đài, rồi chạy về phía màn hình dựng bên đường biên. Anh ta đeo tai nghe, hai tay đặt lên vành tai, mắt dán vào khung hình rộng. Phía sau lưng anh ta, khán đài dựng sóng. Ba mươi nghìn người đã có câu trả lời trong đầu từ mười hai giây trước, khi pha va chạm còn đang diễn ra ở tốc độ thật. Trọng tài có chín mươi giây, bảy góc máy, vài khung hình có thể cắt ở hai mốc khác nhau, và một câu hỏi duy nhất mà anh ta không được phép trả lời bằng cảm giác: quyết định ban đầu của anh ta có phải là một sai lầm rõ ràng và hiển nhiên hay không.

Anh ta quay lại sân. Không đổi quyết định.

Trên bảng tỷ số, không có gì thay đổi. Trên bảng tin, dòng chữ sẽ là "VAR đã kiểm tra, không can thiệp". Trên mạng xã hội, dòng chữ sẽ là một tính từ. Và trong hồ sơ của trận đấu, sự việc này sẽ tồn tại dưới dạng một dấu gạch ngang.

Tôi đã dành phần lớn thời gian làm nghề để đọc những dấu gạch ngang đó. Từ khi VAR bước vào các giải đấu lớn rồi lan ra gần như toàn bộ hệ thống bóng đá chuyên nghiệp, phần lớn tranh cãi công chúng xoay quanh những quyết định đã được đưa ra: thẻ đỏ đúng hay sai, phạt đền có hay không, bàn thắng bị từ chối vì lý do gì. Rất ít cuộc tranh cãi xoay quanh loại quyết định còn lại — loại mà tôi gọi là kết quả rỗng: một cuộc kiểm tra được tiến hành đầy đủ theo quy trình, kết thúc bằng việc không có gì được thay đổi, và không ai ghi lại rằng hệ thống đã thực sự nhìn vào sự việc đó.

Đó là điểm mù lớn nhất của ngành bóng đá hiện đại. Và nó bắt đầu từ một nghịch lý rất khô khan: hệ thống đánh giá trọng tài được thiết kế để phát hiện sai lầm, nhưng nó không được thiết kế để phát hiện sự im lặng.

---

Bối cảnh: một bộ quy trình được xây bằng ba tầng ngưỡng

Muốn hiểu vì sao một cuộc kiểm tra có thể kết thúc bằng hư vô, phải bắt đầu từ kiến trúc của chính quy trình. Nghị định thư VAR do Ủy ban Bóng đá Quốc tế thiết lập, rồi được từng liên đoàn và từng giải đấu quốc nội cụ thể hóa, vận hành trên ba tầng ngưỡng chồng lên nhau.

Tầng thứ nhất là danh mục được phép xem lại. Chỉ bốn nhóm tình huống được đưa vào diện kiểm tra: bàn thắng hoặc không bàn thắng, phạt đền hoặc không phạt đền, thẻ đỏ trực tiếp, và nhầm lẫn danh tính cầu thủ. Mọi thứ nằm ngoài bốn nhóm này — một quả ném biên sai điểm, một pha phạm lỗi đáng lẽ là thẻ vàng thứ hai, một quả phạt góc trao nhầm — đều không thể được sửa, kể cả khi cả sân vận động đã nhìn thấy rõ ràng. Đây là ranh giới cứng, và nó giải thích phần lớn những cơn giận dữ mà tôi từng chứng kiến từ khán đài.

Tầng thứ hai là ngưỡng can thiệp. Trọng tài VAR chỉ được đề nghị trọng tài chính xem lại khi tồn tại một sai lầm rõ ràng và hiển nhiên, hoặc một sự việc nghiêm trọng bị bỏ sót. Cụm từ "rõ ràng và hiển nhiên" không phải một câu văn mô tả, nó là một điều kiện kỹ thuật. Nó buộc người đánh giá phải đạt được một mức độ chắc chắn trước khi lật ngược một quyết định đã được đưa ra trên sân.

Tầng thứ ba là nguyên tắc bảo lưu phán quyết ban đầu. Khi không có đủ cơ sở để kết luận rằng quyết định trên sân là sai, quyết định đó được giữ nguyên. Nó không được giữ nguyên vì trọng tài đúng. Nó được giữ nguyên vì chưa đủ căn cứ để nói rằng trọng tài sai. Hai câu này nghe giống nhau trong tiếng Việt và hoàn toàn khác nhau trong văn bản pháp lý của trận đấu.

Tầng thứ ba chính là nơi kết quả rỗng sinh ra.

Trong bảy năm làm việc với các bản báo cáo, tôi nhận ra rằng hầu hết người xem, kể cả những người xem rất nhiều bóng đá, không phân biệt được ba trạng thái khác nhau của một cuộc kiểm tra VAR. Trạng thái thứ nhất: hệ thống nhìn vào và xác nhận quyết định đúng. Trạng thái thứ hai: hệ thống nhìn vào và lật ngược quyết định. Trạng thái thứ ba: hệ thống nhìn vào, thấy rằng các góc máy không cho phép kết luận, và dừng lại. Với người xem, cả ba trạng thái này đều hiển thị giống hệt nhau trên bảng tỷ số. Với người làm nghề, chúng là ba loại sự kiện hoàn toàn khác nhau.

---

Ba đầu vào tối thiểu của một quyết định

Bóng đá không có VAR, chỉ có những góc khuất được chờ đợi để lộ ra. Câu nói đó của tôi không nhằm hạ thấp công nghệ, mà để mô tả chính xác bản chất vấn đề: hệ thống kiểm tra không tạo ra sự thật, nó chỉ tạo ra khả năng quan sát. Và khả năng quan sát có giới hạn vật lý.

Một cuộc kiểm tra VAR cần ba đầu vào tối thiểu để có thể đưa ra kết luận. Đầu tiên là số lượng và chất lượng góc máy. Một pha va chạm trong vòng cấm cần ít nhất một góc máy cho thấy điểm tiếp xúc, một góc máy cho thấy hướng di chuyển của cả hai cầu thủ trước va chạm, và một góc máy cho thấy vị trí bóng. Thiếu bất kỳ góc nào, người đánh giá chỉ có dữ liệu một chiều.

Đầu vào thứ hai là độ phân giải thời gian, tức khả năng tách rời các khung hình. Đây là điểm tôi từng dành nhiều đêm để mổ xẻ.

Đầu vào thứ ba là trình tự thời gian của sự việc, tức khả năng xác định được cái gì xảy ra trước cái gì.

Trong cả ba đầu vào này, đầu vào thứ hai là đầu vào bị đánh giá thấp nhất. Phần lớn khán giả tin rằng máy quay ghi lại mọi thứ. Không có máy quay nào ghi lại mọi thứ.

Với một pha bóng di chuyển ở tốc độ cao, khoảng cách giữa hai khung hình liên tiếp tương ứng với một quãng đường đáng kể trên mặt sân. Nếu điểm tiếp xúc xảy ra đúng vào khoảng trống giữa hai khung hình, hệ thống sẽ không có bức ảnh nào cho thấy tiếp xúc. Nó có một bức ảnh trước tiếp xúc và một bức ảnh sau tiếp xúc. Người đánh giá phải suy luận từ hai ảnh đó. Suy luận không phải bằng chứng.

Tôi từng dành rất nhiều thời gian để phân tích các góc máy, tính toán tốc độ chân và góc tiếp xúc, trong một quyết định mà đồng nghiệp cho là chỉ mất chín mươi giây. Anh ta nói tôi bỏ ra quá nhiều thời gian cho một thứ vô nghĩa. Tôi không nghĩ vậy. Tôi nghĩ chín mươi giây đó là đơn vị thời gian bị hiểu sai nhiều nhất trong bóng đá hiện đại. Chín mươi giây không phải thời gian để tìm câu trả lời. Chín mươi giây là thời gian để xác định xem có tồn tại một câu trả lời hay không.

---

Trường hợp việt vị: giới hạn vật lý của khung hình

Không có nhóm tình huống nào phơi bày giới hạn của hệ thống rõ hơn việt vị.

Trong nhiều năm, việt vị được xử lý bằng cách vẽ đường thẳng lên khung hình, dóng từ vị trí của hậu vệ cuối cùng và bộ phận hợp lệ gần nhất của cầu thủ tấn công. Nghe có vẻ mang tính hình học thuần túy. Nó không phải hình học thuần túy, nó là hình học cộng với một ước lượng.

Hai nguồn sai số luôn tồn tại song song trong phương pháp này.

Nguồn thứ nhất là sai số thời điểm. Khung hình được chọn để đo không nhất thiết là khung hình mà đường chuyền được thực hiện. Nó là khung hình gần nhất mà hệ thống ghi nhận được khoảnh khắc chân người chuyền bóng chạm vào bóng. Khoảng cách giữa khoảnh khắc thật và khung hình gần nhất có thể tương đương vài chục phân-ti-mét dịch chuyển của cầu thủ tấn công ở tốc độ chạy nước rút.

Nguồn thứ hai là sai số mốc cơ thể. "Bộ phận hợp lệ gần nhất" là một định nghĩa trong luật, nhưng vị trí chính xác của bộ phận đó trên một cơ thể đang chuyển động chỉ có thể được xác định qua hình ảnh, và hình ảnh có độ phân giải.

Trong một tình huống mà khoảng cách việt vị nhỏ hơn biên độ sai số tổng hợp, hệ thống về mặt kỹ thuật không thể đưa ra kết luận chắc chắn. Trong giai đoạn đó, một số giải đấu vận hành theo cách rất thẳng thắn: khi sai số đo đạc lớn hơn khoảng cách việt vị, phán quyết trên sân được giữ nguyên. Người xem nhìn thấy một đường kẻ và tin rằng nó là một sự thật. Người làm nghề nhìn thấy một đường kẻ và biết nó là một ước lượng có khoảng tin cậy.

Mỗi pha phạm lỗi là một câu hỏi về ý đồ; dữ liệu chỉ cho ta câu trả lời về hệ quả. Với việt vị, hệ quả là vị trí, và vị trí có thể đo. Nhưng ngay cả thứ có thể đo cũng có ngưỡng.

Việc đưa công nghệ việt vị bán tự động vào vận hành ở một số giải đấu hàng đầu đã thay đổi cấu trúc sai số, và tôi sẽ quay lại chi tiết này ở phần sau. Điều đáng nói ở đây là chính sự thay đổi đó tiết lộ một điều về hệ thống cũ: trong nhiều năm, một phần các quyết định việt vị được đưa ra không phải trên cơ sở bằng chứng đầy đủ, mà trên cơ sở nguyên tắc bảo lưu phán quyết ban đầu khi bằng chứng không đủ. Công chúng gọi đó là sự bất công. Về mặt quy trình, đó là một kết quả rỗng được ghi nhận đúng cách.

---

Trường hợp bóng chạm tay: ngôn ngữ của đường viền tự nhiên

Nếu việt vị là bài toán đo đạc, bóng chạm tay là bài toán diễn giải. Và đây là nơi kết quả rỗng xuất hiện với tần suất cao nhất.

Luật bóng chạm tay đã trải qua nhiều lần điều chỉnh trong thập kỷ qua. Có giai đoạn đường giới hạn được đẩy lên tới sát vai, biến mọi tiếp xúc ở vùng từ vai trở xuống thành lỗi. Có giai đoạn luật được nới ra, với quy định rằng bóng chạm tay của cầu thủ tấn công chỉ bị xử lý nếu tiếp xúc xảy ra ngay trước khi ghi bàn hoặc tạo cơ hội ghi bàn. Mỗi lần điều chỉnh là một lần tập hợp lại các đường biên diễn giải.

Điều mà các lần điều chỉnh không thể giải quyết là câu hỏi cốt lõi: cánh tay ở vị trí đó là hệ quả của chuyển động cơ thể hay là một chuyển động có chủ đích hướng về phía bóng.

Trọng tài có một khung hình để trả lời câu hỏi đó. Khung hình cho thấy vị trí cuối cùng. Nó không cho thấy ý đồ. Chuyển động của cánh tay trong một pha xoay người, một pha tranh chấp trên không, một pha bật nhảy để che bóng, tuân theo quán tính cơ thể. Phân biệt quán tính cơ thể với chủ đích hướng về bóng đòi hỏi một thứ mà máy quay không cung cấp: động cơ.

Khi trọng tài VAR nhìn vào một pha chạm tay và không thể xác định được cánh tay đã chủ động tìm tới bóng hay chỉ đơn thuần ở đó, anh ta phải chọn giữa hai lựa chọn đều không thỏa mãn. Hoặc là can thiệp dựa trên một phỏng đoán về động cơ, hoặc là không can thiệp và chấp nhận rằng một lỗi có thể đã tồn tại mà không bị xử lý. Nghị định thư, về mặt nguyên tắc, ưu tiên lựa chọn thứ hai.

Đây là lý do vì sao tôi luôn nói rằng VAR không sửa sai lầm, nó chỉ đổi người gánh trách nhiệm. Trước khi có VAR, trách nhiệm thuộc về trọng tài chính trên sân, người chỉ có một cơ hội nhìn ở tốc độ thật. Sau khi có VAR, trách nhiệm được chuyển sang một phòng kín có nhiều góc máy hơn, nhưng với cùng một giới hạn về động cơ. Sự khác biệt nằm ở chỗ ai bị chỉ trích, không nằm ở chỗ có thêm thông tin hay không.

---

Trường hợp phạm lỗi trong vòng cấm: ngưỡng can thiệp và biến số tâm lý

Trong vòng cấm, mọi thứ trở nên khó hơn vì hậu quả lớn hơn. Một quyết định phạt đền có thể thay đổi kết quả trận đấu, thay đổi vị trí trên bảng xếp hạng, và trong một số trường hợp, thay đổi số phận của một huấn luyện viên.

Một pha va chạm trong vòng cấm có thể được nhìn theo ít nhất bốn cách khác nhau, tùy vào việc người đánh giá đặt trọng tâm vào đâu. Nếu đặt trọng tâm vào cầu thủ phòng ngự, câu hỏi là anh ta có chạm vào người đối phương trước khi chạm vào bóng hay không. Nếu đặt trọng tâm vào cầu thủ tấn công, câu hỏi là anh ta có chủ động tìm kiếm tiếp xúc hay không. Nếu đặt trọng tâm vào bóng, câu hỏi là ai chạm bóng trước. Nếu đặt trọng tâm vào cường độ tiếp xúc, câu hỏi là lực tác động có đủ để làm mất thăng bằng hay không.

Bốn câu hỏi này có thể dẫn tới bốn kết luận khác nhau trên cùng một đoạn phim.

Trong những tình huống như vậy, ngưỡng can thiệp trở thành công cụ duy nhất để giữ tính nhất quán. Một ngưỡng can thiệp được đặt cao có nghĩa là nhiều tình huống biên sẽ được giữ nguyên theo quyết định trên sân. Một ngưỡng can thiệp được đặt thấp có nghĩa là nhiều tình huống biên sẽ được lật ngược. Cả hai lựa chọn đều có cái giá của nó.

Cái giá của ngưỡng cao là những sai lầm không được sửa. Cái giá của ngưỡng thấp là những quyết định đúng bị lật ngược mà không có cơ sở vững chắc. Với người làm quy trình, lựa chọn thứ hai tệ hơn lựa chọn thứ nhất, vì nó phá vỡ tính dự đoán được của hệ thống.

Có một biến số tâm lý mà rất ít phân tích đề cập. Trọng tài chính khi được gọi ra màn hình biết rằng quyết định của mình đang bị xem xét bởi đồng nghiệp ở phòng VAR, bởi hàng chục nghìn khán giả trên sân, bởi hàng triệu khán giả qua truyền hình, và bởi một hội đồng đánh giá sẽ họp vào thứ Ba tuần sau. Áp lực đó không biến mất khi anh ta nhìn vào màn hình. Nó chỉ chuyển từ áp lực quyết định sang áp lực xác nhận.

Trọng tài là người duy nhất trên sân không được phép bị cảm xúc dẫn đường. Trong một trận đấu có bốn mươi nghìn người đang gào thét, người duy nhất phải giữ được sự tách biệt giữa cảm xúc và phán quyết là người cầm còi. Đó là yêu cầu nghề nghiệp, không phải phẩm chất đạo đức. Và nó là yêu cầu khó thực hiện nhất trong chín mươi giây.

---

Trình tự chín mươi giây: từng bước của một cuộc kiểm tra

Tôi đã theo dõi đủ nhiều trận đấu, ghi lại đủ nhiều khoảnh khắc trọng tài chạy ra màn hình, để có thể mô tả trình tự thao tác diễn ra trong khoảng thời gian ngắn đó. Trình tự này không được công bố chính thức dưới dạng sơ đồ, nhưng nó có thể được tái dựng từ các bản ghi âm được công bố và từ các báo cáo sau trận.

Bước đầu tiên là nhận diện sự việc có thuộc danh mục được phép xem lại hay không. Trọng tài VAR phải trả lời câu hỏi này trước khi xem xét bất kỳ chi tiết nào. Một pha phạm lỗi đáng lẽ là thẻ vàng thứ hai bị bỏ sót không thuộc danh mục, và cuộc kiểm tra có thể dừng lại ở đây, trước khi bất kỳ góc máy nào được mở.

Bước thứ hai là xác định sự việc có nằm trong chuỗi hành động dẫn tới bàn thắng hay không. Đây là bước mở rộng phạm vi kiểm tra, và nó giải thích vì sao một cuộc kiểm tra bàn thắng có thể kéo dài vài phút: hệ thống phải rà ngược chuỗi sự việc về tận điểm bắt đầu của pha tấn công.

Bước thứ ba là đánh giá mức độ chắc chắn. Ở bước này, trọng tài VAR đặt câu hỏi trung tâm: liệu có tồn tại một sai lầm rõ ràng và hiển nhiên, hay một sự việc nghiêm trọng bị bỏ sót. Câu hỏi này phải được trả lời trước khi trọng tài chính được gọi ra màn hình.

Bước thứ tư là quyết định có gọi trọng tài chính ra màn hình hay không. Việc gọi ra màn hình là một hành động có trọng lượng, vì nó báo hiệu cho toàn bộ sân vận động rằng có một nghi vấn. Trong một số trường hợp, chính hành động gọi ra màn hình tạo ra áp lực dẫn tới việc lật ngược quyết định, ngay cả khi bằng chứng không đủ mạnh như tín hiệu mà hành động đó phát ra.

Bước thứ năm là trọng tài chính xem lại và đưa ra quyết định cuối cùng. Anh ta không bị ràng buộc phải làm theo đề nghị của phòng VAR. Trên thực tế, tỷ lệ trọng tài chính giữ nguyên quyết định ban đầu sau khi ra màn hình không phải là một con số nhỏ.

Bước thứ sáu là ghi nhận kết quả. Và đây là bước mà tôi quan tâm nhất.

Trong rất nhiều báo cáo, bước thứ sáu chỉ tồn tại dưới dạng một dòng: đã kiểm tra, không can thiệp. Dòng này không phân biệt giữa ba tình huống khác nhau. Nó không cho biết hệ thống đã xem xét kỹ và xác nhận quyết định, hay đã xem xét và thấy bằng chứng không đủ, hay đã xem xét một sự việc không thuộc danh mục. Ba tình huống này có ý nghĩa hoàn toàn khác nhau với việc đánh giá chất lượng trọng tài, và chúng bị gộp thành một.

---

Kết quả rỗng: khi một cuộc kiểm tra kết thúc mà không có gì để nói

Kết quả rỗng là một loại đầu ra hợp lệ. Đó là điều tôi muốn khẳng định rõ ràng trước khi phân tích nó, vì phần lớn tranh cãi công chúng đi theo hướng ngược lại.

Khi một hệ thống đánh giá được thiết kế để tránh sai lầm loại một — tức kết luận rằng có tội khi thực tế vô tội — nó sẽ có xu hướng tạo ra nhiều kết quả rỗng. Đây là hệ quả toán học của ngưỡng, không phải dấu hiệu của sự yếu kém.

Vấn đề nằm ở chỗ kết quả rỗng bị đối xử như một sự im lặng, chứ không phải như một dữ liệu.

Một trọng tài xác nhận đúng một quyết định khó và một trọng tài không thể kết luận vì thiếu góc máy có cùng một dòng trong báo cáo. Nhưng năng lực của họ không giống nhau. Người thứ nhất đã hoàn thành một phán đoán. Người thứ hai đã hoàn thành một quy trình và dừng lại đúng chỗ.

Trong nhiều năm, tôi gửi các bản phân tích cho biên tập viên và thường bị cắt ngắn. Một lần, tôi viết ba nghìn từ về loạt sút luân lưu trong một trận chung kết, trích dẫn dữ liệu từ mười bốn loạt luân lưu gần nhất, phân tích khoảng cách từ chấm phạt đền tới khung thành, thời gian bóng bay, và cách một thủ môn chọn đúng hướng trong phần lớn các cú sút nhờ nghiên cứu thói quen đối thủ. Bản thảo bị cắt còn năm trăm từ vì lý do quá chuyên sâu.

Tôi hiểu lý do. Nhưng điều đó không làm thay đổi sự thật rằng phần bị cắt chính là phần chứa thông tin.

---

Thất bại im lặng: những trận đấu mà hệ thống không hề kích hoạt

Có một loại lỗi nghiêm trọng hơn lỗi lật ngược sai. Đó là lỗi không được phát hiện.

Trong bất kỳ hệ thống kiểm tra nào, phần lớn sai lầm không nằm ở những quyết định bị tranh cãi. Chúng nằm ở những quyết định không ai để ý. Một pha phạm lỗi đáng lẽ phải là phạt đền nhưng không được xử lý, và sau đó trận đấu tiếp tục mà không có một cuộc kiểm tra nào được khởi động, sẽ không xuất hiện trong số liệu thống kê của trận đấu. Nó chỉ xuất hiện nếu có một quy trình đánh giá hậu kiểm độc lập.

Ở một số giải đấu hàng đầu, một hội đồng đánh giá độc lập họp sau mỗi vòng đấu để xem xét các sự việc then chốt. Hội đồng này gồm các thành viên độc lập với ban tổ chức giải, trong đó có các cựu cầu thủ và cựu huấn luyện viên, cùng đại diện của cơ quan quản lý trọng tài. Nhiệm vụ của hội đồng là trả lời hai câu hỏi riêng biệt cho mỗi sự việc: quyết định trên sân có đúng hay không, và việc VAR can thiệp hoặc không can thiệp có đúng hay không.

Chính việc tách hai câu hỏi này là điểm quan trọng nhất trong toàn bộ kiến trúc đánh giá. Một quyết định có thể đúng nhưng việc can thiệp lại sai. Một quyết định có thể sai nhưng việc không can thiệp lại đúng. Hai câu hỏi này đo hai thứ khác nhau: chất lượng phán đoán và chất lượng quy trình.

Trong các báo cáo của hội đồng mà tôi từng đọc, phần lớn sự việc được đánh giá là quyết định đúng và việc không can thiệp đúng. Đây là loại sự việc mà công chúng gọi là "không có gì để bàn". Nhưng trong số liệu, nó là loại sự việc chiếm tỷ trọng lớn nhất. Hệ thống vận hành đúng trong phần lớn thời gian, và phần lớn thời gian đó không tạo ra tin tức.

Một phần nhỏ hơn là nhóm sự việc mà hội đồng đánh giá quyết định trên sân là sai nhưng việc không can thiệp là đúng. Đây là nhóm gây bối rối nhất cho người xem, vì nó nghe như một sự mâu thuẫn. Nó không mâu thuẫn. Nó là hệ quả trực tiếp của nguyên tắc bảo lưu phán quyết ban đầu khi bằng chứng không đủ mạnh.

Và một phần rất nhỏ, nhưng có ảnh hưởng lớn nhất tới dư luận, là nhóm sự việc mà cả hai câu hỏi đều nhận câu trả lời phủ định.

---

Bảng dữ liệu mà bạn nên đọc, và bảng dữ liệu mà bạn đang đọc

Trong các bản ghi chú của mình, tôi từng lập một bảng đối chiếu cho một mùa giải trọn vẹn, mục đích là phân loại mọi cuộc kiểm tra VAR theo ba loại đầu ra.

Loại thứ nhất là xác nhận. Chiếm phần lớn.

Loại thứ hai là lật ngược. Chiếm phần nhỏ.

Loại thứ ba là dừng lại vì thiếu bằng chứng. Chiếm một phần mà tôi tin là lớn hơn phần công chúng hình dung, và đây là loại đầu ra hầu như không bao giờ được phân loại riêng trong các bảng thống kê công khai.

Sự thiếu vắng loại thứ ba trong dữ liệu công khai tạo ra một hệ quả nhận thức nghiêm trọng. Người đọc bảng thống kê thấy tỷ lệ lật ngược, thấy số lần can thiệp, thấy thời gian trung bình của một cuộc kiểm tra. Họ không thấy số lần hệ thống nhìn vào và không thể kết luận. Vì vậy họ mặc định rằng mọi cuộc kiểm tra đều kết thúc bằng một câu trả lời rõ ràng. Mọi tranh cãi sau đó được xây trên một giả định sai.

Có một cách kiểm tra tính đúng đắn của dữ liệu mà tôi luôn áp dụng trước khi dùng bất kỳ con số nào trong bài viết. Tôi gọi đó là câu hỏi kiểm soát: dữ liệu này có đang trả lời trúng câu hỏi tôi đang đặt ra hay không. Rất nhiều số liệu trong bóng đá hấp dẫn về mặt con số nhưng lệch về mặt đối tượng. Một con số đẹp không tự động trở thành một bằng chứng đúng.

Trong trường hợp này, câu hỏi kiểm soát là: số lần VAR can thiệp có trả lời được câu hỏi về chất lượng quy trình hay không. Câu trả lời là không. Số lần can thiệp là một chỉ số về tần suất hoạt động, không phải một chỉ số về chất lượng. Một hệ thống can thiệp nhiều chưa chắc là hệ thống tốt. Một hệ thống không can thiệp cũng chưa chắc là hệ thống tệ.

---

Hồ sơ kiểm tra: giá trị của việc ghi lại một kết quả rỗng

Trong công việc hàng ngày, tôi viết các bản phân tích kỷ luật trận đấu dựa trên biên bản trọng tài, liệt kê từng phút vi phạm và đối chiếu với luật của Ủy ban Bóng đá Quốc tế. Phương pháp này sinh ra từ một lần tôi tự đối chiếu mình.

Năm hai mươi sáu tuổi, trong một trận vòng loại ở London, tôi phát âm sai tên một hậu vệ ba lần liên tiếp. Một đồng nghiệp cười. Ngày hôm sau tôi nhận một email nhắc nhở từ tổng biên tập. Buổi tối hôm đó, tôi mở lại băng ghi hình và xem đi xem lại các pha bóng để hiểu cách trọng tài xác định lỗi việt vị. Động cơ ban đầu rất tầm thường: tôi muốn tự trấn an rằng mình không phải người duy nhất mắc sai lầm trên sân. Động cơ đó nhanh chóng biến mất. Cái còn lại là phương pháp: ghi chép, đối chiếu, phân loại.

Từ đó, cách viết của tôi thay đổi. Tôi bắt đầu dùng bảng số liệu thẻ phạt và lỗi nghiêm trọng thay vì tường thuật cảm xúc. Tôi xây dựng một dạng hồ sơ cho mỗi trận đấu, trong đó mỗi sự việc có một mã, một mô tả, một điều khoản luật tương ứng, và một kết luận về việc quy trình có được thực hiện đúng hay không.

Trong hồ sơ đó, các kết quả rỗng được ghi lại đầy đủ như mọi kết quả khác. Chúng có mã riêng. Chúng có mô tả riêng. Chúng có điều khoản luật tương ứng. Việc ghi lại một kết quả rỗng tốn thời gian gần bằng việc ghi lại một quyết định lật ngược, và không ai đọc. Nhưng nếu không ghi lại, hồ sơ sẽ tạo ra một hình ảnh sai về hệ thống.

Tôi tin rằng phần lớn các cuộc tranh cãi về trọng tài trong bóng đá chuyên nghiệp bắt nguồn từ việc hồ sơ không được ghi đầy đủ, chứ không bắt nguồn từ việc trọng tài sai nhiều hơn mức bình thường.

---

Sự biến mất của bản ghi

Trong bất kỳ quy trình nào, thứ biến mất đầu tiên khi hệ thống gặp áp lực là bản ghi trung gian.

Một trọng tài chính đứng ở màn hình đường biên trong chín mươi giây. Trong chín mươi giây đó, anh ta xem ít nhất bốn góc máy, ở nhiều tốc độ khác nhau, và trao đổi với phòng VAR. Anh ta đưa ra một kết luận. Bản ghi của toàn bộ chín mươi giây đó tồn tại. Việc công bố nó hay không là một quyết định chính sách.

Khi bản ghi không được công bố, chỉ có kết luận cuối cùng được biết. Kết luận cuối cùng, khi đứng một mình, trông giống như một phán quyết áp đặt. Khi có bản ghi kèm theo, nó trở thành một quy trình có thể kiểm tra.

Một số giải đấu đã bắt đầu công bố bản ghi âm trong các chương trình tổng kết định kỳ, nơi người đứng đầu cơ quan quản lý trọng tài phân tích các tình huống then chốt cùng với băng ghi âm và góc máy. Đối với tôi, đây là thay đổi có ý nghĩa lớn nhất trong nhiều năm, quan trọng hơn bất kỳ cải tiến công nghệ nào. Nó không làm cho quyết định trở nên đúng hơn. Nó làm cho quyết định trở nên kiểm tra được.

Và khi một quy trình trở nên kiểm tra được, kết quả rỗng không còn bị đọc thành sự im lặng. Nó được đọc thành một đầu ra.

Tôi từng theo dõi mười hai trận đấu chỉ để ghi lại mọi khoảnh khắc trọng tài chạy ra màn hình. Đó là thời kỳ giải đấu lớn đầu tiên áp dụng VAR, và tôi mê mẩn cơ chế vận hành: ai được quyền yêu cầu, ngưỡng can thiệp ở mức nào, trình tự các bước ra sao. Sau giải đấu đó tôi viết một loạt bài gồm năm kỳ, phân tích bốn mươi bảy quyết định VAR, và điều tôi phát hiện không phải là sự bất công mang tính hệ thống. Điều tôi phát hiện là sự không nhất quán ở ngưỡng lỗi giữa các trận đấu, giữa các tổ VAR, và đôi khi giữa các hiệp của cùng một trận.

Người xem thấy tình huống, trọng tài thấy khoảnh khắc, tôi thấy cả quy trình. Ba tầm nhìn này cho ba kết luận khác nhau về cùng một sự việc, và chỉ một trong ba có thể được kiểm tra bằng dữ liệu.

---

Khi công chúng đòi một bản án

Áp lực lớn nhất lên một hệ thống trọng tài không đến từ các đội bóng. Nó đến từ nhu cầu có một câu trả lời dứt khoát.

Sau mỗi vòng đấu, có một lượng lớn nội dung được sản xuất để trả lời câu hỏi ai đúng ai sai. Phần lớn nội dung đó vận hành trên giả định rằng tồn tại một câu trả lời đúng duy nhất, và rằng câu trả lời đó có thể được tìm ra nếu ai đó đủ thông minh hoặc đủ can đảm để nói ra. Đây là giả định sai về mặt cấu trúc.

Trong nhiều tình huống, câu trả lời đúng về mặt quy trình là không có đủ cơ sở để kết luận. Đưa ra một kết luận trong tình huống đó không phải là can đảm, mà là bịa đặt.

Tôi thường được hỏi vì sao tôi không bao giờ tuyên bố trọng tài đúng hay sai trong các bài viết của mình. Câu trả lời rất đơn giản: tôi mô tả cơ chế. Tôi không đóng vai trọng tài thay cho trọng tài. Tôi không có quyền truy cập vào màn hình đường biên, tôi không có tai nghe, tôi không biết trong chín mươi giây đó phòng VAR đã nói gì với trọng tài chính. Kết luận rằng quyết định này đúng hay sai mà không có ba thứ đó là một suy đoán được trình bày dưới dạng phán quyết.

Có một cám dỗ nghề nghiệp rất lớn trong việc viết về trọng tài: cám dỗ đưa ra một bản án. Nó tạo ra tương tác. Nó tạo ra tranh cãi. Nó làm cho bài viết trông có trọng lượng. Và nó phá hủy giá trị của bài viết.

Điều tôi cố gắng làm thay vào đó là phân loại lỗi. Một lỗi cá nhân là một quyết định sai trong điều kiện quy trình vận hành đúng. Một lỗi quy trình là một quyết định sai trong điều kiện chính quy trình đã tạo ra điều kiện cho nó. Hai loại lỗi này cần hai loại biện pháp khác nhau. Loại thứ nhất cần đào tạo. Loại thứ hai cần thiết kế lại hệ thống. Nhầm lẫn giữa hai loại là sai lầm phổ biến nhất trong mọi cuộc tranh cãi về trọng tài mà tôi từng theo dõi.

---

Góc nhìn ngược: kết quả rỗng không phải sự hèn nhát

Có một cách đọc phổ biến về các quyết định không thay đổi sau khi kiểm tra: đọc chúng như sự hèn nhát của hệ thống.

Cách đọc này có sức hấp dẫn cảm xúc rất mạnh. Nó đơn giản. Nó có nhân vật phản diện. Nó tạo ra một câu chuyện có thể kể trong ba mươi giây.

Cách đọc này cũng sai ở một điểm kỹ thuật cơ bản: nó giả định rằng kết quả rỗng là kết quả được chọn khi hệ thống có đủ dữ liệu để đưa ra kết luận khác. Trong phần lớn trường hợp mà tôi từng phân tích, kết quả rỗng là kết quả được chọn vì hệ thống không có đủ dữ liệu. Đó là một kết luận về dữ liệu, không phải một kết luận về ý chí.

Phân biệt hai điều này là điều khó nhất trong nghề viết về trọng tài, vì cảm xúc của khán giả không phân biệt chúng. Với người xem, một sai lầm không được sửa và một sai lầm không thể sửa tạo ra cùng một cảm giác. Với hệ thống, chúng là hai vấn đề khác nhau.

Quan điểm ngược mà tôi cho là đúng nằm ở chỗ khác. Rủi ro thật sự của hệ thống trọng tài hiện đại không phải là việc nó bỏ qua quá nhiều. Rủi ro thật sự là việc nó có thể tạo ra một kết quả rỗng nhưng trình bày nó như một kết quả đầy đủ. Khi điều đó xảy ra, công chúng tin rằng hệ thống đã kiểm tra và xác nhận, trong khi thực tế hệ thống đã kiểm tra và không kết luận được. Sự nhầm lẫn này tích lũy theo thời gian và tạo ra một niềm tin sai về độ chính xác của hệ thống.

Đó là loại lỗi nghiêm trọng hơn mọi sai lầm cá nhân, vì nó không thể được phát hiện bằng cách xem lại băng ghi hình.

---

Về việc tránh cảm xúc, và về việc cảm xúc là một loại dữ liệu

Tôi thường bị mô tả là người viết khô khan. Mô tả đó không sai.

Có một lý do kỹ thuật cho sự khô khan này. Khi viết về một hệ thống ra quyết định, ngôn ngữ cảm xúc không chuyển tải được cấu trúc của hệ thống đó. Một câu văn mạnh về mặt cảm xúc có xu hướng thu gọn một quy trình nhiều bước thành một hành động duy nhất. Nó biến một chuỗi sáu bước thành một câu: trọng tài đã làm sai.

Đó là một sự mất mát thông tin rất lớn.

Tuy nhiên, có một điều tôi phải thừa nhận sau nhiều năm làm nghề: cảm xúc của các bên tham gia không phải là nhiễu. Nó là dữ liệu.

Một trọng tài bước vào một trận derby biết rằng một quyết định sai ở phút thứ tám sẽ theo anh ta trong suốt trận và trong nhiều tuần sau đó. Một cầu thủ trẻ bước vào chấm phạt đền ở phút thứ một trăm hai mươi biết rằng khoảng cách từ chấm tới khung thành là mười một mét và thời gian bóng bay trung bình khoảng ba phần mười giây. Một huấn luyện viên đứng ngoài đường biên biết rằng một quyết định ở phút thứ chín mươi có thể quyết định tương lai của ông ta.

Cảm xúc trong ba tình huống đó không phải là thứ làm mờ phán đoán. Nó là một phần của điều kiện ra quyết định, và điều kiện ra quyết định là một phần của quy trình.

Điều tôi loại bỏ khỏi bài viết của mình không phải là cảm xúc. Điều tôi loại bỏ là việc dùng cảm xúc để thay thế cho phân tích. Cảm xúc có thể được mô tả bằng ngôn ngữ trung tính: áp lực, thời điểm, hậu quả, ngưỡng. Khi những từ đó xuất hiện, cảm xúc đã được chuyển thành dữ liệu và có thể được sử dụng để phân tích.

Trọng tài là người duy nhất trên sân không được phép bị cảm xúc dẫn đường. Điều đó không có nghĩa là trọng tài không có cảm xúc. Nó có nghĩa là cảm xúc của trọng tài phải được chuyển hóa thành một dạng khác trước khi nó ảnh hưởng tới quyết định. Trong nghề viết, tôi cố gắng làm điều tương tự.

---

Bất an và việc rút về con số

Có một mô thức hành vi của tôi mà tôi ý thức rõ và không cố che giấu: khi môi trường trở nên bất ổn, tôi rút về dữ liệu.

Năm đại dịch khiến các giải đấu tạm hoãn, tôi không có trận đấu nào để đưa tin. Lo âu dâng lên. Tôi quay lại xem toàn bộ các trận đã ghi của một mùa giải trọn vẹn, tập trung vào các tình huống phạm lỗi chiến thuật của một đội bóng dưới thời một huấn luyện viên cụ thể. Tôi thống kê rằng đội đó phạm lỗi trung bình khoảng hơn mười lần một trận, chủ yếu ở khu vực giữa sân, với mục đích ngăn phản công. Tôi viết một bài phân tích và gửi cho một biên tập viên. Anh ấy từ chối với lý do rằng không ai đọc về bóng đá trong lúc không có bóng đá.

Tôi vẫn viết hai mươi trang ghi chú. Tôi say mê vì nhận ra một mô hình: cách một huấn luyện viên sử dụng lỗi chiến thuật để phá nhịp đối phương. Lỗi không phải một sự cố trong hệ thống của ông ta. Nó là một công cụ trong hệ thống của ông ta.

Sau này, chính những ghi chú đó trở thành nền tảng cho một cuốn sách điện tử về luật và chiến thuật mà tôi xuất bản hai năm sau đó. Điều tôi học được từ trải nghiệm này không phải là giá trị của việc kiên trì. Đó là giá trị của việc ghi chép trong lúc không có ai đọc. Một bản ghi chỉ chứng minh được giá trị của nó khi có người cần đến nó, và không ai biết trước khi nào điều đó xảy ra.

Luật lệ không bao giờ đứng ngoài trận đấu; nó là trận đấu thứ hai diễn ra song song. Trong trận đấu thứ hai đó, các bản ghi trung gian quan trọng ngang với các kết luận cuối cùng.

---

Ngưỡng nào là đúng, và câu hỏi đó có trả lời được không

Sau khi trình bày toàn bộ kiến trúc của quy trình, câu hỏi tự nhiên là ngưỡng can thiệp nên được đặt ở đâu.

Đây là một câu hỏi không có câu trả lời kỹ thuật duy nhất, và điều quan trọng là phải hiểu vì sao.

Ngưỡng can thiệp là một lựa chọn giữa hai loại sai lầm. Đặt ngưỡng cao làm giảm số lần lật ngược quyết định đúng, đồng thời làm tăng số lần giữ nguyên quyết định sai. Đặt ngưỡng thấp làm điều ngược lại. Không có một điểm nào trên đường cong loại bỏ được cả hai loại sai lầm cùng lúc, trừ khi chất lượng dữ liệu đầu vào được cải thiện.

Đây là lý do vì sao các cải tiến công nghệ quan trọng hơn các tranh luận về ngưỡng. Việc cải thiện độ phân giải thời gian của hệ thống ghi hình làm giảm sai số ở cả hai phía của đường cong. Việc tăng số lượng góc máy làm giảm số tình huống không thể kết luận. Việc áp dụng công nghệ bán tự động cho việt vị loại bỏ một nguồn sai số cụ thể và biến một quyết định suy luận thành một quyết định đo đạc.

Sau khi một nguồn sai số bị loại bỏ, các cuộc tranh cãi không biến mất. Chúng chuyển sang nguồn sai số tiếp theo. Đó là một quy luật mà tôi đã quan sát đủ lâu để tin vào nó: một hệ thống ra quyết định không bao giờ hết tranh cãi, nó chỉ thay đổi chủ đề tranh cãi.

Điều này nghe bi quan. Tôi không nghĩ nó bi quan. Nó có nghĩa là chất lượng của hệ thống không được đo bằng số lượng tranh cãi, mà được đo bằng loại tranh cãi. Khi tranh cãi chuyển từ "trọng tài có nhìn thấy không" sang "ngưỡng có đúng không", hệ thống đã tiến một bước, vì câu hỏi thứ hai là một câu hỏi có thể trả lời được bằng dữ liệu.

---

Điều đáng lo nhất không phải là một quyết định sai

Trong các cuộc thảo luận về trọng tài, mọi sự chú ý đổ vào các quyết định sai. Đó là phản xạ hợp lý: sai lầm gây hậu quả, và hậu quả cần được xử lý.

Nhưng loại lỗi gây hậu quả lớn nhất theo thời gian không phải là một quyết định sai cụ thể. Đó là một quy trình trông có vẻ đầy đủ nhưng thực chất trống rỗng.

Một quy trình như vậy có đầy đủ các trường dữ liệu. Nó có tên sự việc, có mã trận đấu, có phân loại, có kết luận. Kết luận là một dòng mô tả rằng không có gì thay đổi. Không có trường nào ghi lại rằng hệ thống đã thực sự nhìn vào sự việc đó bằng bao nhiêu góc máy, ở độ phân giải nào, trong bao nhiêu giây, và với mức độ chắc chắn ra sao.

Một bản ghi như vậy có thể đi qua toàn bộ hệ thống kiểm tra chất lượng mà không bị phát hiện. Nó không sai về mặt định dạng. Nó chỉ trống về mặt nội dung.

Đây là loại lỗi mà tôi tin là phổ biến nhất và ít được thảo luận nhất trong mọi hệ thống đánh giá chuyên môn, không riêng bóng đá. Nó có một đặc tính nguy hiểm: nó không tạo ra triệu chứng. Một sai lầm lớn tạo ra một bàn thua, một sự phẫn nộ, một cuộc điều tra. Một bản ghi trống không tạo ra gì cả. Nó chỉ làm cho hồ sơ trông đầy đủ hơn thực tế.

Biện pháp xử lý loại lỗi này rất cụ thể và rất ít hấp dẫn về mặt truyền thông. Hồ sơ phải ghi lại số lượng đầu vào đã được sử dụng. Mỗi kết luận phải kèm theo một đánh giá về mức độ đầy đủ của bằng chứng. Một kết quả rỗng phải được phân loại thành kết quả rỗng vì xác nhận và kết quả rỗng vì thiếu bằng chứng. Hai loại này phải nằm ở hai cột khác nhau trong mọi bảng thống kê.

Khi ba yêu cầu đó được thực hiện, hệ thống trọng tài trở nên có thể kiểm toán. Và một hệ thống có thể kiểm toán là một hệ thống có thể được cải thiện bằng dữ liệu thay vì bằng tranh luận.

---

Về việc được phép nói rằng mình không biết

Có một năng lực nghề nghiệp mà tôi cho là quan trọng nhất trong toàn bộ hệ thống ra quyết định, và nó cũng là năng lực ít được khen thưởng nhất: năng lực nói rằng mình không biết.

Trong một môi trường nơi mọi câu hỏi đều được kỳ vọng có câu trả lời, việc nói không biết bị đọc thành sự yếu kém. Nhưng trong một quy trình ra quyết định có hậu quả, việc nói không biết là một đầu ra hợp lệ, và việc không cho phép đầu ra đó là một lỗi thiết kế.

Một trọng tài bị đặt vào tình huống phải luôn luôn đưa ra một câu trả lời dứt khoát sẽ đưa ra những câu trả lời dứt khoát trong những tình huống mà dữ liệu không cho phép. Đây là điều tồi tệ hơn việc để anh ta giữ nguyên quyết định ban đầu.

Điều tương tự đúng với nghề viết. Trong nhiều năm, tôi nhận được yêu cầu viết những bài có kết luận rõ ràng về các tình huống mà tôi không có đủ dữ liệu để kết luận. Tôi đã từ chối một số đề nghị như vậy, và tôi biết rằng có những người cho rằng tôi đang trốn tránh. Tôi chấp nhận cách đọc đó. Việc viết ra một kết luận mà tôi không có cơ sở để đưa ra là một hành động phá hoại nghề nghiệp, và nó phá hoại chậm hơn và kín đáo hơn một sai lầm rõ ràng.

Bóng đá không có VAR, chỉ có những góc khuất được chờ đợi để lộ ra. Công việc của người làm quy trình là ghi lại chính xác góc khuất đó đã lộ ra ở đâu và lộ ra tới mức nào. Công việc của người viết là mô tả quá trình đó mà không thêm vào một kết luận mà dữ liệu không chống đỡ nổi.

---

Suy nghĩ tiến bộ: kiểm toán trước khi phán xét

Nếu tôi được đề xuất một thay đổi duy nhất cho hệ thống trọng tài chuyên nghiệp trong những năm tới, tôi sẽ không đề xuất thêm công nghệ. Tôi sẽ đề xuất một thay đổi về hồ sơ.

Mọi cuộc kiểm tra VAR, kể cả những cuộc kiểm tra kết thúc bằng việc không thay đổi quyết định, phải được ghi lại kèm theo bốn thông tin: số lượng góc máy đã sử dụng, độ phân giải thời gian của khung hình then chốt, thời gian kiểm tra, và phân loại mức độ đầy đủ của bằng chứng. Bốn trường dữ liệu này không giải quyết được bất kỳ tranh cãi cụ thể nào. Chúng làm cho mọi tranh cãi trở nên có thể kiểm toán.

Khi hồ sơ có bốn trường đó, một câu hỏi mà hiện nay không thể trả lời sẽ có câu trả lời: trong mùa giải này, có bao nhiêu quyết định không được thay đổi vì hệ thống xác nhận chúng, và bao nhiêu quyết định không được thay đổi vì hệ thống không có đủ bằng chứng.

Sự khác biệt giữa hai con số đó là thước đo chính xác nhất về chất lượng của hệ thống trọng tài mà chúng ta có thể có. Hiện nay, không ai biết con số đó. Và trong một môi trường mà mọi sai lầm đều được ghi lại và mọi sự im lặng đều được xóa đi, việc không biết con số đó là một khoảng trống lớn hơn bất kỳ cuộc tranh cãi cụ thể nào.

Người xem thấy tình huống, trọng tài thấy khoảnh khắc, tôi thấy cả quy trình. Và trong quy trình đó, thứ đáng được ghi lại nhất không phải là khoảnh khắc quyết định được đưa ra, mà là khoảnh khắc quyết định không thể được đưa ra.